25 jaar na 9/11: wat is er over van de Amerikaanse antiterreurwet

In dit artikel:

Vrijdag is het 25 jaar geleden dat negentien leden van Al-Qaida vier vliegtuigen kaapten en aanslagen pleegden in de Verenigde Staten. Twee vliegtuigen boorden zich in het World Trade Center in New York, een derde in het Pentagon en een vierde stortte neer in Pennsylvania nadat passagiers ingrepen. In totaal kwamen 2.977 mensen om. Tijdens de herdenking in New York wordt dit jaar ook stilgestaan bij naar schatting 9.000 mensen die later overleden aan aan 9/11 toegeschreven ziekten.

De aanslagen leidden tot een ingrijpende uitbreiding van het Amerikaanse veiligheidsapparaat. Zes weken later ondertekende president George W. Bush de USA Patriot Act, die met 98 tegen 1 stem door de Senaat was aangenomen. De wet verruimde de mogelijkheden voor politie en inlichtingendiensten om communicatie, waaronder e-mail, internet en mobiele telefonie, te onderscheppen. Volgens critici gebruikten politici de angst na 9/11 om bevoegdheden door te voeren die niet altijd rechtstreeks met terrorismebestrijding te maken hadden. Ook werd het ministerie van Binnenlandse Veiligheid opgericht.

De gevolgen zijn nog altijd merkbaar, onder meer in strenge veiligheidscontroles op luchthavens. In 2013 onthulde voormalig NSA-medewerker Edward Snowden dat toezichtsinstrumenten tegen buitenlandse terroristen ook waren ingezet tegen Amerikaanse burgers. Zijn onthullingen wakkerden het debat aan over geheime besluiten, gebrek aan democratische controle en de vraag hoever de staat mag gaan.

Hoewel sommige bevoegdheden later zijn ingetrokken en de Patriot Act in haar oorspronkelijke vorm niet meer bestaat, zijn verschillende instrumenten en praktijken gebleven. Veel informatie blijft afgeschermd als staatsgeheim. Burgerrechtenorganisaties waarschuwen daarom voor onvoldoende transparantie, terwijl zij erkennen dat de grondwet nog belangrijke bescherming biedt. Volgens deskundigen is de Verenigde Staten geen surveillancestaat geworden, maar blijft misbruik van het veiligheidsapparaat een risico. Ook het harde migratiebeleid van president Donald Trump, met invallen door ICE, wordt genoemd als bedreiging voor burgerlijke vrijheden.