De val van Thucydides: de gevaarlijke rivaliteit tussen de VS en China

In dit artikel:

De Chinese president Xi Jinping waarschuwde de Amerikaanse president Donald Trump vorige week in het Witte Huis voor de zogenoemde Val van Thucydides. Die theorie, vernoemd naar de Griekse historicus Thucydides en gemoderniseerd door politicoloog Graham Allison, beschrijft het risico op oorlog wanneer een opkomende macht de gevestigde wereldmacht begint te benaderen. In de oudheid leidde de groei van Athene tot angst in Sparta en uiteindelijk tot de Peloponnesische Oorlog. Volgens Allison kan een vergelijkbaar patroon zich vandaag tussen China en de Verenigde Staten ontwikkelen.

China is in enkele decennia uitgegroeid tot een economische, technologische en militaire grootmacht. Het land domineert onder meer de productie van schepen, staal, zonnepanelen en consumentenelektronica en beschikt over een snel groeiende marine. De VS behouden daarentegen hun militaire overwicht, wereldwijde bondgenootschappen en de dominante positie van de dollar. Beide landen beoordelen elkaars macht en bedoelingen vanuit een eigen perspectief: Washington ziet de Chinese opmars als een uitdaging voor de machtsorde in Azië, terwijl Peking de Amerikaanse aanwezigheid, bases en bondgenootschappen in de regio als een bedreiging ervaart.

Taiwan vormt het grootste risico op escalatie. Het eiland is voor het Westen cruciaal vanwege de productie van geavanceerde chips door TSMC, terwijl het voor China verbonden is met nationale eenheid en historische legitimiteit. Voor de VS gaat het bovendien om regionale veiligheid, democratisch zelfbestuur en de geloofwaardigheid van bondgenootschappen. Een incident met een vliegtuig, oorlogsschip of militaire oefening kan daardoor snel uitgroeien tot een confrontatie tussen twee kernmachten.

De kern van de Thucydides-val is volgens de auteur niet alleen machtsverandering, maar vooral angst, wantrouwen en verkeerde interpretaties. De nucleaire dreiging en de economische verwevenheid tussen China en de VS maken oorlog voor beide partijen uiterst kostbaar. De Cubacrisis toont dat rivalen ondanks grote tegenstellingen kunnen terugdeinzen wanneer de gevolgen van escalatie duidelijk zijn.

Om een conflict te voorkomen zijn permanente diplomatieke en militaire communicatie, afspraken over incidenten en crisismechanismen nodig. Daarnaast moeten beide landen strategische terughoudendheid tonen: de VS hoeven niet elke Chinese doorbraak als een existentiële bedreiging te zien, en China niet elke Amerikaanse aanwezigheid als een complot. Concurrentie kan samengaan met samenwerking rond bijvoorbeeld klimaat en kunstmatige intelligentie.

De Val van Thucydides is volgens Allison geen natuurwet. Machtswisselingen kunnen vreedzaam verlopen, zolang leiders rivaliteit erkennen maar beheersen en voorkomen dat oorlog de enige optie lijkt. Ook Europa moet daaruit lessen trekken: economische afhankelijkheid garandeert geen vrede en kan zelf als geopolitiek wapen worden ingezet. Geschiedenis voorspelt niet wat er zal gebeuren, maar maakt duidelijk welke risico’s leiders moeten vermijden.